Αξιότιμε κύριε Υπουργέ, αγαπητέ Γιάννο,
Κύριοι Πρέσβεις,
Κυρίες και Κύριοι,
Πριν ξεκινήσω θέλω να εκφράσω και από αυτό το βήμα τη λύπη μου για το θάνατο του Βύρωνα Θεοδωρόπουλου. Ήταν ίσως ο σημαντικότερος Έλληνας διπλωμάτης στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, ένας άνθρωπος που καθόρισε με τη δουλειά του τη συμμετοχή της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μας γνώρισε με τη δουλειά του την Τουρκία. Η απώλεια είναι οδυνηρή και το κενό που αφήνει πίσω του δυσαναπλήρωτο.
Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω τη σύντομη αυτή παρέμβαση με μία οφειλόμενη έκφραση ευχαριστιών: προς το Κέντρο Ερευνών Προοδευτικής Πολιτικής, προς τον πρώην Υπουργό, φίλο μου, Γιάννο Παπαντωνίου, και προς τους συνεργάτες του. Η πρωτοβουλία τους να διοργανώσουν αυτό το Συνέδριο έρχεται στην κατάλληλη στιγμή.
Ταυτόχρονα, θέλω να ευχαριστήσω τους υψηλούς προσκεκλημένους του συνεδρίου, για την ανταπόκρισή τους. Ανάμεσά τους αναγνωρίζω πολλούς βαθείς γνώστες των ελληνο – τουρκικών σχέσεων. Η άποψή τους έχει πάντα βαρύνουσα σημασία και χαίρομαι που θα ακουστεί σε ένα τόσο φιλικό πλαίσιο, όπως το σημερινό.
Κυρίες και Κύριοι,
Ανατρέχοντας στο πρόγραμμα του συνεδρίου, διαπιστώνει κανείς ότι οι σημερινές παρεμβάσεις θα είναι διαρθρωμένες σε τρεις, καταρχήν διακριτές, θεματικές ενότητες: Η πορεία των ελληνο-τουρκικών σχέσεων, οι οικονομικές σχέσεις των δύο χωρών και η ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Επιτρέψτε μου να αναγνωρίζω σε αυτή την επιλογή των θεματικών ένα υποκείμενο διαλεκτικό πρότυπο: παρελθόν, παρόν και μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Θα ήθελα, λοιπόν, σε αυτή τη βάση να συνεισφέρω ορισμένες σκέψεις.
Σε ό,τι αφορά την πορεία των ελληνο-τουρκικών σχέσεων, θα πρέπει καταρχάς να επισημάνουμε το προφανές: ως γειτονικές χώρες, η Ελλάδα και η Τουρκία συνυπάρχουν στην ίδια ευρύτερη περιοχή, η οποία έχει αυτόδηλη γεωπολιτική σημασία. Η συνύπαρξη αυτή, διαχρονικά, παρουσιάζει διακυμάνσεις. Άλλοτε έντονες, άλλοτε ηπιότερες.
Στην ιστορική διαδρομή των δύο χωρών καταγράφονται σημαντικές συναντήσεις, με εναλλαγές προσέγγισης και σύγκρουσης. Η σημασία των συναντήσεων αυτών έχει αποτυπωθεί, έχει ερμηνευθεί, αποτελεί συλλογικό κεκτημένο για τους λαούς μας. Δεν χάνεται, δεν παραγράφεται και δεν ωραιοποιείται. Υφίσταται. Σε σημαντικό βαθμό δε, όπως είναι λογικό, επηρεάζει τις σχέσεις των δύο κρατών και στην σύγχρονη εποχή.
Ο τρόπος, όμως, με τον οποίο το ιστορικό παρελθόν διεισδύει στα σύγχρονα πράγματα, επηρεάζοντας θετικά ή αρνητικά την περαιτέρω διαμόρφωσή τους, είναι, εκτιμώ, και θέμα πολιτικής επιλογής.
Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να σταθώ.
Η δική μας επιλογή, η επιλογή της κυβέρνησης υπό το Γιώργο Παπανδρέου είναι ξεκάθαρη: επιλέγουμε να αξιοποιήσουμε την ιστορική εμπειρία φωτίζοντας και όχι σκιάζοντας την προοπτική των ελληνο-τουρκικών σχέσεων. Αυτό, θυμίζω, επιχειρήσαμε και την περίοδο από το 1999 ως το 2004, όταν στο πηδάλιο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής ήταν πάλι ο Γιώργος Παπανδρέου. Και τότε - είμαι υποχρεωμένος να θυμίσω και πάλι – η προσπάθειά μας απέδωσε απτά αποτελέσματα σε πολλούς τομείς, ιδίως στις οικονομικές σχέσεις.
Η επιλογή μας αυτή σημαίνει, πρακτικά, ότι διερευνούμε και πάλι την δυνατότητα συνεργασίας και συνεννόησης σε μια σειρά θεμάτων αμοιβαίου ενδιαφέροντος, επί των οποίων κάτι τέτοιο είναι ή μπορεί να γίνει εφικτό. Σημαίνει ότι εντοπίζουμε και αξιοποιούμε τις ευκαιρίες και τις καλές συγκυρίες, δημιουργούμε εμείς οι ίδιοι ευκαιρίες, παίρνοντας τις απαραίτητες πρωτοβουλίες, και οικοδομούμε σχέσεις εμπιστοσύνης και καλής γειτονίας προς όφελος πρωτίστως των λαών των δύο χωρών αλλά και της ευρύτερης περιοχής. Με λίγα λόγια, μέσα από την ιστορία και τα μαθήματά της, διεκδικούμε το δικαίωμα στην προοπτική, στην εξέλιξη, στην βελτίωση των ελληνο-τουρκικών σχέσεων προς όφελος των δύο κρατών και των λαών τους.
Έρχομαι με αυτό τον τρόπο στο δεύτερο σημείο που θέλω να αναπτύξω: Πώς η πολιτική επιλογή που είχαμε κάνει στο παρελθόν επηρέασε την σύγχρονη πραγματικότητα των ελληνο-τουρκικών σχέσεων;
Ελπίζω ότι θα συμφωνήσετε μαζί μου αν υποστηρίξω ότι, αυτή τη στιγμή, ο τομέας στον οποίον επιδεικνύεται η μεγαλύτερη δραστηριότητα είναι η διμερής οικονομική και εμπορική συνεργασία. Η εντυπωσιακή ανάπτυξη των διμερών οικονομικών συναλλαγών πρέπει να παραδεχθούμε ότι οφείλεται, τουλάχιστον σε ικανό ποσοστό, στην πολιτική τόλμη και διορατικότητα της τότε ελληνικής κυβέρνησης να συμφωνήσει με τη γείτονά της σε ένα ευρύ πλέγμα διμερών συμφωνιών. Δέκα-τέσσερις συμφωνίες υπεγράφησαν την περίοδο 1999-2004, οι περισσότερες εκ των οποίων άμεσα ή έμμεσα αφορούν την οικονομική ζωή στις δύο χώρες.
Θα ήθελα να γίνω πιο συγκεκριμένος, επιλέγοντας ορισμένα παραδείγματα:
Το 2000 και το 2003, αντίστοιχα, υπογράψαμε με την Τουρκία τις Συμφωνίες για την Αμοιβαία Προώθηση και Προστασία των Επενδύσεων και για την Αποφυγή Διπλής Φορολογίας Εισοδήματος. Σήμερα, οι συμφωνίες αυτές αποτελούν τους βασικούς πυλώνες του διμερούς θεσμικού πλαισίου. Αυτή τη στιγμή, το σύνολο των ελληνικών επενδύσεων στην Τουρκία ξεπερνάει τα 6 δισ. δολ. ΗΠΑ, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα τομέων.
Σημαντική, όμως, είναι και η ανάπτυξη που έχει σημειωθεί στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των δύο χωρών. Αρκεί να λάβει κανείς υπ’ όψιν του ότι, το 2008, ο όγκος εμπορίου ξεπέρασε τα 2,3 δισ. ευρώ, ενώ, το 1999, περιοριζόταν στα 669 εκ. ευρώ. Παρά τη δύσκολη οικονομική συγκυρία, σε παγκόσμιο επίπεδο, οι διμερείς εμπορικές συναλλαγές διαθέτουν την απαραίτητη δυναμική για να επανέλθουν, σύντομα, σε τροχιά ανάπτυξης. Προς την κατεύθυνση αυτή, θα συμβάλει άλλωστε, σημαντικά και η ενίσχυση των προσπαθειών για άρση των εμποδίων - δασμολογικών και μη -, στο πλαίσιο της ανάπτυξης μίας αμοιβαία επωφελούς συνεργασίας ανάμεσα στις δύο χώρες.
Ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί, επίσης, στη συνεργασία Ελλήνων και Τούρκων επιχειρηματιών για την από κοινού ανάληψη έργων στις χώρες μας, αλλά και σε τρίτες χώρες, σε διάφορους τομείς κοινού ενδιαφέροντος. Έχουμε ήδη τέτοια αξιόλογα παραδείγματα στους τομείς των κατασκευών και της ενέργειας.
Η πρόοδος στη διμερή τουριστική συνεργασία, τα τελευταία χρόνια, είναι επίσης αξιόλογη, αν και υπάρχουν, ακόμα, μεγάλα περιθώρια ανάπτυξης. Για παράδειγμα, σημαντικές ευκαιρίες μπορούν να δημιουργηθούν για τους επιχειρηματίες του κλάδου, μέσα από τη διαμόρφωση κοινών τουριστικών προσφορών για την προσέλκυση τουριστών από τρίτες χώρες.
Άφησα για το τέλος τον πιο κρίσιμο τομέα, την ενέργεια και συγκεκριμένα στον αγωγό μεταφοράς φυσικού αερίου μεταξύ Ελλάδος, Τουρκίας και Ιταλίας (ITGI), ένα έργο μείζονος σημασίας όσον αφορά στον ενεργειακό εφοδιασμό. Δεν πρέπει όμως να ξεχάσουμε και τις σημαντικές δυνατότητες συνεργασίας που διανοίγονται στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, λαμβάνοντας υπ’ όψιν το αξιόλογο δυναμικό των δύο χωρών σε αυτόν τον τομέα.
Έρχομαι τώρα στην ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας.
Η θέση της Ελλάδας σε αυτό το θέμα είναι γνωστή και ξεκάθαρη: Στηρίζουμε την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας. Προσβλέπουμε σε μια Τουρκία η οποία θα έχει προβεί σε όλες τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις που θα επιτρέπουν την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δική μας θέληση – και συνειδητή επιλογή – είναι η Τουρκία να ενταχθεί ως πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εφόσον εκπληρώσει τις προϋποθέσεις, της αξίζει η πλήρης ένταξη. Τα περί ‘ειδικής ή προνομιακής σχέσης’ μειώνουν την επιρροή της Ευρώπης στην Τουρκία και θολώνουν το μήνυμά της. Επαναλαμβάνω το στόχο μας – στόχο που έχουμε συμφωνήσει ομόφωνα τα 27 κράτη μέλη της Ένωσης: μια Τουρκία η οποία θα είναι πλήρες μέλος, αφού πρώτα θα έχει εκπληρώσει στο ακέραιο τις υποχρεώσεις της απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, απέναντι στα κράτη – μέλη της.
Για την Τουρκία, η επίτευξη του στόχου της ένταξης είναι μια μακρά και, μερικές φορές, επίπονη διαδικασία όπως, όμως, ήταν και για κάθε υποψήφια χώρα, της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης. Μια διαδικασία που έρχεται ενώ στην Τουρκία είναι σε εξέλιξη κρίσιμες εσωτερικές ανακατατάξεις. Όσο επίπονη και ριζική κι εάν είναι, η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη ώστε η Τουρκία να αλλάξει πραγματικά και να καταστεί ικανή να ενταχθεί στην ΕΕ. Το έχω πει και παλαιότερα και αξίζει να το επαναλάβω. Η Τουρκία που θα ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα είναι η σημερινή Τουρκία ή η Τουρκία του παρελθόντος αλλά η αυριανή, ευρωπαϊκή Τουρκία, που θα έχει προσαρμοστεί πλήρως στο ευρωπαϊκό κεκτημένο, με τις απαραίτητες ριζικές μεταρρυθμίσεις.
Η ελληνική στήριξη στην τουρκική ευρωπαϊκή προοπτική είναι ειλικρινής και βασίζεται σε αρχές και αξίες, χωρίς όμως την παραμικρή έκπτωση ως προς την υποχρέωση εκπλήρωσης όλων των κριτηρίων και προαπαιτούμενων.
Την τουρκική υποψηφιότητα τη στηρίζουμε τόσο πολιτικά όσο και στην πράξη. Μόλις πρόσφατα προτείναμε προς την Τουρκία την παροχή, εκ νέου, τεχνικής υποστήριξης για θέματα που άπτονται των ενταξιακών διαπραγματεύσεων.
Σαφώς, ο δρόμος προς την ένταξη είναι δύσβατος. Προϋποθέτει, ιδίως, δύο πράγματα που εξαρτώνται από την ίδια την Τουρκία.
Πρώτον, την ομαλοποίηση των σχέσεων της Τουρκίας με την Κυπριακή Δημοκρατία κάτι που θα συμβάλει τα μέγιστα στην περαιτέρω ενταξιακή της πορεία.
Οφείλουμε να βρούμε μια λύση για την Κύπρο. Μία δίκαιη και βιώσιμη λύση. Μία λύση ευρωπαϊκή για μια ενωμένη Κύπρο. Οφείλουμε να απελευθερώσουμε την Κύπρο από κάθε είδους εξαρτήσεις, από τα στρατεύματα κατοχής. Οφείλουμε να απελευθερώσουμε την Κύπρο από διαιρέσεις και τείχη που δεν έχουν καμία θέση στην Ευρωπαϊκή της οικογένεια. Οφείλουμε όλοι να στηρίξουμε τη διαδικασία συνομιλιών στην Κύπρο. Και ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατία, Δημήτρης Χριστόφιας, γνωρίζει την εμπιστοσύνη και στήριξη της Ελλάδας και της ελληνικής Κυβέρνησης στις προσπάθειές του.
Δεύτερον, την ταχεία και αποτελεσματική προώθηση των εσωτερικών μεταρρυθμίσεων και το σεβασμό των σχέσεων καλής γειτονίας. Και, βεβαίως, την εκπλήρωση των υποχρεώσεων έναντι της ελληνικής μειονότητας και του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Μόνον έτσι θα σταλεί το κατάλληλο μήνυμα και προς την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Το μήνυμα ότι η Τουρκία είναι ικανή και αποφασισμένη να ενταχθεί στη μεγάλη οικογένεια της Ένωσης.
Κυρίες και Κύριοι,
Καμία προσπάθεια δεν έχει πιθανότητες επιτυχίας εάν στερείται στρατηγικής, ψυχραιμίας, συνοχής και συναίσθησης της ευθύνης.
Στην κινούμενη άμμο των διεθνών σχέσεων, η Ελλάδα είχε και έχει ως πάγια επιδίωξή της οι σχέσεις της με τις άλλες χώρες να βασίζονται σε αρχές και αξίες όπως είναι η προώθηση της καλής γειτονίας και της ειρηνικής συνύπαρξης για την ευημερία των λαών, ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου, της νομιμότητας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η επιδίωξη διεθνούς και περιφερειακής ασφάλειας και σταθερότητας.
Υπό το πρίσμα αυτό προσεγγίζουμε τις σχέσεις μας με την Τουρκία.
Για το λόγο αυτό, η προσπάθεια που κάνουμε δεν θα πρέπει να υποθηκεύεται από μια σειρά από συμπεριφορές που είναι ασύμβατες με το διεθνές δίκαιο και το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Οι συμπεριφορές αυτές πρέπει να εκλείψουν εάν θέλουμε να ομιλούμε για πραγματική προσέγγιση με περιεχόμενο.
Η Τουρκία, όπως είπα, περνάει μια δύσκολη περίοδο εσωτερικών αλλαγών. Ταυτόχρονα, εξακολουθούμε να βλέπουμε πρακτικές επικίνδυνες, προκλητικές και απερίσκεπτες, όπως η πρόσφατη είσοδος τουρκικών αεροσκαφών στον εναέριο χώρο του πεδίου βολής Άνδρου. Αυτά πρέπει να πάψουν. Τέτοιες συμπεριφορές δεν μπορούν να έχουν θέση στη σχέση εμπιστοσύνης που θέλουμε να οικοδομήσουμε.
Είναι όμως αυτός λόγος για να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια; Απαντώ ευθέως: όχι. Αντίθετα, είναι λόγος για να την εντείνουμε. Θέλουμε να επενδύσουμε σε ένα μέλλον ειρήνης. Με βήματα προσεκτικά και υπολογισμένα. Στο σωστό ρυθμό. Και πάντα με την απαραίτητη σοβαρή προετοιμασία. Εάν τα καταφέρουμε, θα δημιουργήσουμε για τις χώρες μας και τους λαούς μας ένα τεράστιο «μέρισμα ειρήνης». «Μέρισμα ειρήνης» που θα αποτυπωθεί και στα κονδύλια των εξοπλισμών, στους χαλεπούς καιρούς της οικονομικής κρίσης που περνάμε.
Από την πλευρά της Ελλάδας, η προσέγγιση των δύο χωρών είναι μια επιλογή ειλικρινής. Αποβλέπει στην αξιοποίηση του πλήρους φάσματος της διμερούς συνεργασίας. Δεν είναι όμως ούτε άνευ όρων, ούτε άνευ κανόνων. Τονίζω την ανάγκη απόλυτου σεβασμού της εδαφικής ακεραιότητας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας, την ανάγκη σεβασμού του διεθνούς δικαίου και των διεθνών συνθηκών.
Στο πνεύμα αυτό, υπήρξε πρόσφατα μια σειρά επαφών μας με την τουρκική ηγεσία, και πιο συγκεκριμένα του κ. Πρωθυπουργού με τον Τούρκο Πρωθυπουργό αλλά και δικές μου επαφές με τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών.
Τα μηνύματα από τις πρώτες αυτές επαφές είναι κατ’ αρχήν ενθαρρυντικά, μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε με αισιοδοξία στις προσεχείς μας επαφές, με το ταξίδι μου στην Άγκυρα και, αργότερα, την επίσκεψη του Τούρκου Πρωθυπουργού στην Αθήνα. Η επιτυχία της προσπάθειάς μας θα στείλει ένα συμβολικό μήνυμα σε ολόκληρο τον κόσμο. Ένα μήνυμα ειρήνης. Αλλά επίσης θα σημαίνει ότι μπορούμε να γίνουμε πυλώνες σταθερότητας στην περιοχή.
Η συνάντησή μας σήμερα έρχεται πράγματι στην κατάλληλη στιγμή. Έρχεται στο ξεκίνημα μιας νέας προσπάθειας προσέγγισης των δύο χωρών. Η δική σας συμβολή θα είναι για μας πολύτιμο εργαλείο. Σας εύχομαι καλή επιτυχία και ευχαριστώ για την προσοχή σας.