A4 Διεύθυνση Τουρκίας

Ομογένεια στην Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο

Βάσει της Συνθήκης της Λωζάννης (1923), άνω των 130.000 ομογενών παρέμειναν στην Κωνσταντινούπολη, στην Ίμβρο και στην Τένεδο. Έκτοτε, ως συνέπεια μίας σειράς συστηματικών διώξεων του τουρκικού κράτους, οι οποίες κορυφώθηκαν με τα Σεπτεμβριανά (1955)[1] και τις απελάσεις (1964)[2], οδήγησαν στη σταδιακή και ραγδαία συρρίκνωση του ελληνικού στοιχείου. Σήμερα, σαφώς λιγότεροι από 5000 ομογενείς έχουν απομείνει στην Τουρκία.

Η Άγκυρα, όχι μόνο δεν σεβάσθηκε τη Συνθήκη της Λωζάννης, αλλά προέβη, με σύστημα και μέθοδο, σε κάθε ενέργεια, που θα οδηγούσε στον ξεριζωμό και στην μετανάστευση της ομογένειας εκτός  της Τουρκίας. Αντίθετα, η μουσουλμανική μειονότητα στην Ελλάδα ευημερεί, ο δε αριθμός της από 86,000 το 1922, ξεπερνά κατά πολύ σήμερα τις 100.000.

Αντιμετώπιση της ομογένειας από το Τουρκικό κράτος 1923-2007

Περιουσίες

Παρά τις νομοθετικές τροποποιήσεις των δύο τελευταίων ετών, τις οποίες πραγματοποίησε η Τουρκία στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πορείας της, δεν έχουν παρατηρηθεί ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο αντιμετωπίσεως της ομογένειας από την τουρκική δημόσια διοίκηση. Όπως συμβαίνει και με τα περιουσιακά δικαιώματα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, πολλά ομογενειακά Ευαγή Ιδρύματα (βακούφια) χαρακτηρίζονται «κατειλημμένα» (mazbut) και αιτήματα για την απόδοσή τους (ακόμη και Ιερών Ναών) στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους απορρίπτονται. To 1974, το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο της Τουρκίας (Yargitay), έκρινε ότι τα θρησκευτικά ιδρύματα δεν δύνανται να αποκτήσουν ακίνητη περιουσία, εάν η δυνατότητα προσκτήσεως ακινήτου περιουσίας δεν αναφέρεται ρητά στις δηλώσεις, τις οποίες υποχρεώθηκαν να υποβάλουν το 1936. Κατά συνέπεια, τα περισσότερα από τα ακίνητα που αποκτήθηκαν μετά το 1936 από θρησκευτικά ιδρύματα, είτε από δωρεές είτε με αγορά, κατέληξαν να αποτελούν περιουσία του τουρκικού κράτους. Η πρακτική αυτή συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με αποτέλεσμα εκατοντάδες ακίνητα να εξακολουθούν να τελούν υπό τουρκική διοίκηση και, μακροπρόθεσμα, να περιέρχονται στην πλήρη κυριότητα του τουρκικού δημοσίου. Ήδη, η Μεγάλη του Γένους Σχολή (βλ. κατωτέρω) δικαιώθηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για ακίνητα, τα οποία απέκτησε μετά το 1936.       

Εκπαιδευτικά θέματα

Η παροχή ομογενειακής παιδείας προβλέπεται ρητώς στη Συνθήκη της Λωζάννης, της οποίας οι σχετικές διατάξεις συμπληρώθηκαν με την Μορφωτική Συμφωνία του 1951 και το Μορφωτικό Πρωτόκολλο του 1968.

Οι τουρκικές αρχές προβάλλουν συστηματικά προσκόμματα στην ομαλή λειτουργία των ομογενειακών σχολείων. Σειρά μέτρων έχει οδηγήσει στην μείωση του μαθητικού πληθυσμού από 7.000 περίπου το 1960, σε 250 περίπου σήμερα, την χειροτέρευση της παρεχομένης εκπαιδεύσεως και την παύση της λειτουργίας πολλών σχολείων. Ιδιαιτέρως επισημαίνονται η μείωση των ωρών διδασκαλίας της ελληνικής, η απόρριψη των αιτημάτων των Διευθυντών Σχολείων για την κάλυψη κενών θέσεων εκπαιδευτικών, η απαγόρευση απασχολήσεως των δασκάλων σε περισσότερα του ενός σχολεία και οι περιορισμοί στην εγγραφή νέων μαθητών. 

Ίμβρος-Τένεδος

Σύμφωνα με το άρθρο 14 της Συνθήκης της Λωζάννης, τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος περιήλθαν στην Τουρκία. Προβλέφθηκε, ταυτόχρονα, η θέσπιση ενός καθεστώτος ειδικής διοικητικής οργάνωσης (τοπική αυτονομία) αποτελούμενης από τοπικά στοιχεία για την παροχή εγγυήσεων στον γηγενή
μη-μουσουλμανικό πληθυσμό (ο οποίος αποτελούσε  τότε την συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων των δύο νήσων). Όμως, οι προβλέψεις του άρθρου αυτού ουδέποτε εφαρμόσθηκαν. Μάλιστα, το 1964 απαγορεύθηκε και η διδασκαλία της ελληνικής με αποτέλεσμα ο κύριος όγκος των μαθητών να μεταναστεύσει προς Κωνσταντινούπολη και Ελλάδα.

Τα μέτρα αυτά είχαν σαν αποτέλεσμα την δραματική μείωση του ελληνικού πληθυσμού στις δύο νήσους. Έτσι από 9.000 μέλη περίπου το 1960,  ανέρχεται σήμερα σε 500 περίπου ομογενείς (μονίμους κατοίκους) και στα δύο νησιά.

Οι ομογενείς πού κατοικούν στην Ίμβρο και την Τένεδο εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα κυρίως όσον αφορά τις ατομικές και κοινοτικές περιουσίες. Οι τουρκικές αρχές δεν αναγνωρίζουν την κυριότητα των ομογενειακών ιδρυμάτων επί πολλών ακινήτων, ναών και παρεκκλησίων. Με το πρόσχημα καταρτίσεως νέου κτηματολογίου, την ανακήρυξη μεγάλων περιοχών ως διατηρητέων πολιτιστικών ή φυσικών μνημείων καθώς και τη μη αναγνώριση παλαιών τίτλων κυριότητος, πολλά ακίνητα, ακόμη και Ναοί, περιέρχονται στο τουρκικό δημόσιο και, εν συνεχεία, εκποιούνται σε εποίκους από την ενδοχώρα. Η Κοινότητα Τενέδου έχει ήδη καταφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την κατοχύρωση της περιουσίας της.

Η προστασία της ελληνικής μειονότητας στην Κωνσταντινούπολη, την Ίμβρο και την Τένεδο αποτελεί διεθνή υποχρέωση της Τουρκίας, βάσει της Συνθήκης της Λωζάννης, η οποία παραβιάζεται συστηματικά. Επίσης, η αποτελεσματική προστασία των μειονοτήτων αποτελεί τμήμα των πολιτικών κριτηρίων της Κοπεγχάγης, στα οποία θα πρέπει να προσαρμοσθεί η Τουρκία στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής της πορείας. Στις ετήσιες Εκθέσεις Προόδου για την Τουρκία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει τα υπάρχοντα προβλήματα και αναμένει από την υποψήφια Τουρκία την διευθέτησή τους. 

Μεγάλη του Γένους Σχολή – Προσφυγή στο ΕΔΑΔ

Η Μεγάλη του Γένους Σχολή απέκτησε δια δωρεάς τμήμα ακινήτου (1952) και ένα άλλο τμήμα του με αγορά (1958).

Το 1992, το Δημόσιο Ταμείο (Hazine) ζήτησε την ακύρωση του τίτλου ιδιοκτησίας της Μεγάλης του Γένους Σχολής και την εγγραφή του ακινήτου επ’ ονόματι των πρώην ιδιοκτητών του. Ο δικαστικός αγώνας έληξε, σε ανώτατο βαθμό, το 1996 και δικαίωσε το τουρκικό Δημόσιο Ταμείο. Κύριο επιχείρημα της τουρκικής πλευράς ήταν -και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι- ότι, βάσει αποφάσεως του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου (1974), τα μειονοτικά ιδρύματα δεν μπορούν να αποκτούν ακίνητα ή να δέχονται δωρεές, ει μη μόνον εάν τούτο ρητώς προβλέπεται στο «δηλωτικό έγγραφο» του 1936, το οποίο αυτά υποχρεώθηκαν να υποβάλουν, βάσει του Ν. 2762/1935. Το έγγραφο αυτό θεωρήθηκε από τις τουρκικές αρχές ως καταστατικό.  

Το Νοέμβριο του 1996, η Μεγάλη του Γένους Σχολή προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ). Το Δικαστήριο απεφάσισε επί του παραδεκτού στις 8 Ιουλίου 2004. Στις 20 Σεπτεμβρίου 2005, πραγματοποιήθηκε ακροαματική διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου. 

Στις 9 Ιανουαρίου 2007, το ΕΔΑΔ εξέδωσε απόφαση επί της ουσίας, δια της οποίας καταδικάζει την Τουρκία για παραβίαση του άρθρου 1 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου 1 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα απολαύσεως ιδιοκτησίας) και την καλεί, εντός τριών μηνών από την τελεσιδικία της αποφάσεως, είτε να επιστρέψει το ακίνητο στους νόμιμους ιδιοκτήτες του, είτε να καταβάλει αποζημίωση 890.000 ευρώ και 20.000 ευρώ για δικαστικά έξοδα. Η απόφαση έγινε τελεσίδικη στις 9 Απριλίου 2007. Η Τουρκία υποχρεώθηκε από το ΕΔΑΔ να συμμορφωθεί προς την απόφαση αυτή μέχρι την 9^η Ιουλίου 2007.

Η απόφαση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, κυρίως διότι με αυτήν καταδικάζεται η επί δεκαετίες τουρκική πρακτική, και η συναφής δικαστική απόφαση του 1974, βάσει των οποίων δεν αναγνωρίζονται τα ομογενειακά ιδρύματα ως κύριοι ακινήτων αποκτηθέντων μετά το 1936.